मुलांच्या शिक्षणाचा पाया शाळेच्या पहिल्या इयत्तेपासूनच घडत नाही; त्याची सुरुवात त्याआधीच्या अनुभवांमधून होते. गोष्टी ऐकणे, खेळणे, प्रश्न विचारणे, चित्रे काढणे आणि इतर मुलांशी संवाद साधणे अशा कृतींमधून लहान मुले भाषा, विचार आणि सामाजिक कौशल्ये शिकतात. त्यामुळे शाळापूर्व शिक्षण हा मुलांच्या सर्वांगीण विकासातील महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो.
राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० मध्ये १०+२ रचनेऐवजी ५+३+३+४ अशी शैक्षणिक रचना सुचवण्यात आली आहे. या रचनेतील पहिली पाच वर्षे पायाभूत स्तराची आहेत. त्यात तीन वर्षांचे अंगणवाडी किंवा शाळापूर्व शिक्षण आणि इयत्ता पहिली व दुसरीचा समावेश असून, हा टप्पा साधारण तीन ते आठ वयोगटासाठी आहे.
या वयात मुलांचा शारीरिक, बौद्धिक, भाषिक आणि सामाजिक-भावनिक विकास वेगाने होत असतो. योग्य वातावरणात खेळ, गाणी, गोष्टी, हालचाली आणि कृतीआधारित शिकण्यामुळे मुलांना निरीक्षण करणे, संवाद साधणे, समस्या सोडवणे आणि प्राथमिक संकल्पना समजून घेणे सोपे जाते. शाळापूर्व शिक्षणाचा उद्देश लहान वयात मुलांवर पाठांतर किंवा औपचारिक अभ्यासाचा भार टाकणे नसून, शिकण्याची उत्सुकता आणि मूलभूत कौशल्ये विकसित करणे हा आहे.
दर्जेदार शाळापूर्व शिक्षण सर्व मुलांना समान संधी देण्यास मदत करू शकते. घरातील भाषा, आर्थिक परिस्थिती किंवा परिसरातील शैक्षणिक सुविधा यांमुळे मुलांच्या सुरुवातीच्या अनुभवांत फरक पडतो. प्रशिक्षित शिक्षक, सुरक्षित जागा, वयोगटानुसार साहित्य आणि खेळाधारित अभ्यासक्रम उपलब्ध असल्यास हा फरक कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
मात्र, केवळ शाळापूर्व शिक्षणाचा उल्लेख धोरणात असणे पुरेसे नाही. अंगणवाडी आणि बालवाडी केंद्रांमध्ये आवश्यक सुविधा, प्रशिक्षित कर्मचारी, योग्य शिक्षणसाहित्य आणि पालकांचा सहभाग महत्त्वाचा आहे. प्रत्येक मुलाच्या शिकण्याच्या गतीचा आदर करून, त्याच्या वयाला अनुरूप पद्धतीने शिक्षण दिले पाहिजे.
मुलांच्या पहिल्या आठ वर्षांतील शिक्षण आणि अनुभव पुढील शिकण्याची तयारी घडवतात. त्यामुळे शाळापूर्व शिक्षणाला औपचारिक शालेय शिक्षणापूर्वीचा केवळ पर्यायी टप्पा न मानता, शिक्षणाच्या पायाभूत स्तराचा महत्त्वाचा भाग म्हणून पाहणे गरजेचे आहे.
